DE LEDEN

Noordam & De Vries houdt zich al ruim twintig jaar bezig met ledenonderzoek. Vanuit deze ervaring willen we kijken naar opvallende ontwikkelingen in de omgeving waarin verenigingen opereren, de reactie daarop van verenigingen en de implicaties daarvan voor ledenonderzoek. Dat doen aan de hand van drie onderwerpen:

1. Verenigen: ontwikkelingen ledenaantallen en ledenbinding
2. Verenigen: emotie & behoefte
3. Het toekomstige ‘zich verenigen’?

1.  Ontwikkelingen ledenaantallen en ledenbinding

In de jaren negentig van de 20^ste eeuw krijgen verenigingen te maken met de gevolgen van sociaal-maatschappelijke veranderingen van de decennia daarvoor: de in de jaren zeventig ingezette ontzuiling leidt tot een afname van maatschappelijke verbondenheid op basis van geloofsovertuiging en levensbeschouwing. Door het groeiende individualisme in de jaren 80 neemt de bereidheid om zich aan te sluiten bij grotere  georganiseerde verbanden nog verder af. Kerken, vakbonden en ook geïnstitutionaliseerde verenigingen zien hun ledental gestaag teruglopen. Binnen verenigingen krijgen besturen te maken met de wens van leden om betrokken te worden bij de besluitvorming. In navolging van de vele overlegvormen, inspraak- en consensusmodellen (waaronder het beroemde ‘Poldermodel’) die zijn ontstaan, verwachten ook leden dat verenigingen de achterban meer ruimte biedt om mee te praten en invloed uit te oefenen. Verenigingen reageren – met een voor verenigingen typerende – traagheid op deze ontwikkelingen. Het gevoel van urgentie ontbreekt: “Nederland zal zich altijd blijven verenigen” was (en is soms nog) de mantra in vele bestuurskamers.

Verenigingsbesturen hebben misschien te weinig oog gehad voor de gevolgen van de veranderende omgeving. Achteraf kunnen we vaststellen dat de oorsprong van thema’s waar veel verenigingen in 2012 mee worstelen (afname ledenaantallen, vergrijzing ledenbestand, dalende bereidheid om te participeren, minder vrijwilligers en afnemende loyaliteit) is terug te voeren op de maatschappelijke ontwikkelingen in de jaren daarvoor. Steeds meer mensen zijn vraagtekens gaan plaatsen bij alles wat heel lang vanzelfsprekend leek: ook bij het lidmaatschap van een vereniging en ‘het verenigen’ zelf. Inmiddels is het gevoel van urgentie is er wel: verenigingen weten dat ze moeten reageren en veranderen om aantrekkelijk te blijven.

2. Verbondenheid van leden: emotie &  behoefte

De omgeving waarin verenigingen opereren verandert en de mensen – die de leden van verenigingen vormen – veranderen mee. Verenigingen moeten rekening houden met een veranderende omgeving. Twee Amerikaanse adviseurs, Harrison Coerver en Mary Byers, noemen hun boek ‘Race for Relevance’ (Washington; 2011) zes fundamentele veranderingen in de omgeving die verenigingen beïnvloeden:

-          Tijd: leden zijn zeer druk; maken alleen tijd voor iets dat zij als zinvol, inspirerend, interessant, leuk of waardevol zien (‘Geen tijd’ is een eufemisme voor: niet interessant of leuk genoeg).

-          Verwachting prijs-kwaliteit: aanbod en keuzevrijheid gegroeid: wat krijg ik voor mijn geld? (Om aan de verwachtingen te voldoen zullen verenigingen moeten uitzoeken wat leden willen: meer is niet beter).

-          De verenigingsmarkt: naar grootschaligheid (minder verenigingen door samen gaan en fusie, maar groter) en specialisatie (meer kleine gespecialiseerde verenigingen).

-          Generatiekloven: achtereen volgende generaties hebben een andere houding ten opzichte van het ‘zich verenigen’,  vrijwilligerswerk en de verhouding inspanning – opbrengst e.d.

-          Concurrentie: er zijn steeds meer organisaties die diensten en services aanbeiden die tot dusver tot het exclusieve terrein van de vereniging hoorden.

-          Technologie: de komst van internet en de opkomst van sociale media, online product en service aanbod.

Ook in Nederland worden ontwikkelingen waargenomen die het functioneren van verenigingen beïnvloeden.

1. Het Sociaal Cultureel Planbureau signaleert in maatschappelijke veranderingen de invloed van de vijf I’s (Individualisering, Informalisering, Informatisering, Internationalisering, Intensivering) die onder meer leiden tot de deïnstitutionalisering van organisaties, de afname van burgerparticipatie en verminderde betrokkenheid bij verenigingen.
2. De veranderende levenshouding vanmensen – de (potentiële) leden –: zij zijn vaker hoger opgeleid, worden individualistischer, kritischer en mondiger. Bij verenigingen uit zich dat in de roep om grotere betrokkenheid bij beleid en besluitvormingsprocessen (niet denken vóór, maar mét leden).
3. Ook in Nederland verandert (informatie-)technologie en de opkomst van internet (en sociale media), het sociaal, maatschappelijk en economisch leven (en zal dat in steeds hoger tempo blijven doen).

De snel veranderende omgeving en de komst van internet leidt tot een relatief nieuw probleem voor verenigingen, namelijk het verlies van (deel) toegevoegde waarde. Door de opkomst van internet verliezen verenigingen de exclusiviteit als:

• gespecialiseerde kennis-, informatiebron en platform voor het delen van specifieke ervaringen.
• leverancier van specifieke diensten en producten (die steeds vaker ook worden geleverd door andere (vaak commerciële) organisaties, die vergelijkbare diensten en producten aanbieden.

Opvallende veranderingen in de relatie van verenigingen met leden in drie decennia:

 ▪       bestuur & leden; van ‘de afstand tussen bestuur en leden is groot’, naar ‘de afstand wordt geleidelijk kleiner’.

▪       beleid & leden: van ‘het bestuur denkt voor de leden en bepaalt de koers’, naar ‘de leden worden steeds vaker en in een steeds vroeger stadium betrokken bij beleidsontwikkeling’.

▪       de leden: van ‘amorfe achterban’, naar ‘verzameling mensen die de bestaansreden en uitgangspunt’ vormen.

▪       het lid: van ‘het anonieme lid als product’, naar ‘de mens achter het lid, dat aandacht verdient’ .  

▪       ledenaantallen: van ‘vanzelfsprekend’ naar ‘beleidsthema dat actie vereist’.

▪       ledenbinding: van ‘probleem dat een eenzijdige marketingachtige aanpak vereist’ naar ‘een probleem dat een relatie en dialoog met leden vereist’.

▪       de houding: van de houding ‘de leden zijn er voor de vereniging’ naar het besef ‘de vereniging is er voor leden’.

▪       de relatie: van ‘vanzelfsprekend en een leven lang’ naar ‘indien opportuun en vaker ad-hoc’.

Actuele thema’s voor verenigingen:

▪       het op peil houden van het ledenbestand

▪       het op peil houden (of vergroten) van de betrokkenheid

▪       het vinden en houden van voldoende vrijwilligers

▪       het op peil houden van de toegevoegde waarde voor (potentiële) leden.

Hoe reageren verenigingen daarop? Anno 2012 domineren marketingachtige acties en ledenwerfcampagnes nog steeds de reactie van verenigingen, maar inmiddels is duidelijk dat steeds grotere investeringen in marketing steeds minder effect sorteren, als zij alleen op ledenwerving gericht zijn. Marketing wordt steeds vaker (zoals bij de TROS) ingezet om met leden in contact te komen en stapsgewijs een band te kweken.n

De vraag hoe ledenbinding versterkt kan worden staat hoog op de agenda. En verenigingen (zoals bijvoorbeeld de ANWB, de Waddenvereniging en de TROS) komen steeds vaker tot het inzicht dat de weg naar verbondenheid niet loopt via het aanbieden van het producten of diensten, maar via persoonlijke aandacht, het aangaan van een dialoog en het opbouwen van een relatie met de leden. Om leden te kunnen binden is het noodzakelijk om te weten wie die leden zijn. En om die leden te leren kennen. Wie zijn dat? Die mensen die achter de omschrijving ‘de leden’ schuilgaan? Wat vinden zij belangrijk? Waar lopen ze warm voor? En wat raakt ze? Wat verwachten ze van het lidmaatschap? En draagt dat bij aan een – soms dieper liggende – behoefte? Door het inzicht in de belevingswereld van ‘de mens achter het lid’ te vergroten en zaken vanuit ledenperspectief te benaderen kan er een andere – voor leden meer betekenisvolle – relatie tussen vereniging en leden ontstaan. Bij marketing wordt er nog primair gedacht vanuit het belang van de vereniging. Door het belang van leden als uitgangspunt te nemen, wordt het denken omgedraaid, en wordt wat leden willen (weer) leidend. De kans dat leden zich daardoor meer herkennen in het streven en opereren van de vereniging wordt daarmee aanzienlijk vergroot;  datzelfde geldt voor de kans dat leden zich sterker verbonden voelen met de vereniging.

In deze denkwijze worden ‘de leden’ een serieus te nemen entiteit en onderwerp van studie. En dan blijkt dat leden verschillen. Op grond van lidmaatschapsmotieven onderscheidt Kuperus vier typen leden die op 2 dimensies van elkaar verschillen:

1. bereidheid om zich actief in te zetten voor de vereniging en

2. emotionele betrokkenheid bij het doel.

In pogingen om leden te binden, zal er rekening mee gehouden moeten worden dat er – naast typen verenigingen – ook typen leden zijn en dat elk type een andere, op maat gesneden, aanpak vereist. Elke vereniging heeft verschillende typen leden.  En leden wisselen over tijd van type.

Voortschrijdend inzicht: er wordt ook steeds vaker erkend dat emotie een rol speelt in het lidmaatschap van verenigingen. Een lidmaatschap is meer dan de uitkomst van een rationeel beredeneerde afweging van prijs – opbrengst. In het lidmaatschap speelt altijd een emotionele dimensie mee. Soms is die sterk (denk aan het lidmaatschap van een politieke partij en zaken als het Marijnissen-effect bij de SP of het Mauro-effect bij het CDA), soms minder sterk (het lidmaatschap van een branche- of beroepsvereniging bijvoorbeeld), maar deze dimensie is altijd aanwezig en kan de belangrijkste reden voor verbondenheid van leden zijn. Het antwoord op de vraag ‘what’s in het for me?’ hoeft niet materieel te zijn, maar kan ook betrekking hebben op een weinig tastbare grootheid als ‘een gevoel’. Dat geldt bijvoorbeeld voor de leden van een omroepvereniging als de VPRO, voor leden van goede doelen organisaties, maar ook voor het lidmaatschap van sport- of supportersverenigingen. Lidmaatschap is meer dan de uitkomst van logisch denken; naast rationele lidmaatschapsmotieven wordt het begrip voor  irrationele aspecten van lidmaatschap steeds belangrijker.

Wat betekent dat voor ledenonderzoek?

De veranderende omgeving voor verenigingen en de ontwikkelingen in de relatie tussen verenigingen en leden, hebben ook in ledenonderzoek tot verandering geleid. De meest in het oog springende:

 ▪       denken over onderzoek: van ‘in de eerste plaats in het belang van (het bestuur van) de vereniging’ naar ‘in de eerste plaats in het belang van de leden die vereniging vormen’.

▪       doel onderzoek: van ‘legitimerend’ (wel of niet instemmen vooraf – door het bestuur bepaalde –beleidsopties), naar ‘beleidsontwikkelend’ (beleid wordt afgestemd op verworven inzichten over onbekende grootheden als de belevingswereld van leden).

▪       timing onderzoek: naar ‘nadat het beleid bepaald is’ naar ‘voordat het beleid bepaald wordt’

▪       focus van onderzoek: van ‘focus op de vereniging’ naar ‘focus op de mensen die de vereniging vormen’(de belevingswereld van leden wordt een subject van onderzoek).

▪       vraagstelling in onderzoek:  van kwantificerende ‘wat en hoeveel vragen’ (wat willen leden en hoeveel leden willen dat?) naar een verkennende open ‘wat en waarom’ vragen (wat willen leden en waarom willen ze dat?).    

▪       begrenzing onderzoek: van ‘bepaalde begrensde items’, naar ‘bredere, minder begrensde thema’s’.

▪       methode van onderzoek: van ‘overwegend kwantitatief en metend’, naar ‘groter aandeel voor kwalitatief en verkennend, naast kwantitatief’.

▪       soort onderzoek:  van ‘klanttevredenheidsonderzoek’ naar ‘behoefteonderzoek’.

▪       tolerantie ‘hardheid’ uitkomsten: van ‘metend onderzoek met sterke controle op te verwachten uitkomsten’ naar ‘verkennend onderzoek met grotere tolerantie voor gebrek aan controle op uitkomsten’.

▪       tolerantie meest recente ontwikkeling: van ‘de anonieme achterban’ naar de vraag ‘wie zijn onze leden eigenlijk?’

Als wij ledenonderzoeken uitvoeren doen we dat door middel van kwantitatief (enquête) , maar ook kwalitatief onderzoek (interviews, focusgroepen, discussies). De laatste vorm van onderzoek wint steeds meer aan belang, want de ‘waarom vraag’ is minstens zo belangrijk als de ‘wat’ en ‘hoeveel’ vragen. Onderzoek moet in toenemende mate de belevingswereld van leden verkennen, meer licht werpen op motieven die ten grondslag liggen aan oordelen van leden en ook meer inzicht te bieden in wensen en behoeften van leden (om eventuele kloof tussen verwachting en praktijk aan te kunnen pakken). De nieuwste trend in ledenonderzoek is de combinatie van de vraag ‘waar hebben onze leden behoefte aan’ met de vraag: ‘wie zijn onze leden?’ Opmerkelijk is dat nogal verenigen er achter komen dat ze hun leden nauwelijks kennen.

3. Het toekomstige ‘verenigen’

NU, aan het begin van 2012 zien wij dat een aantal sociaal maatschappelijke ontwikkelingen de omgeving waarin verenigingen opereren blijvend beïnvloeden:

• de rol van internet en sociale media veranderen (door de onbegrensde toegang tot informatie en  onbeperkte mogelijkheid om voortdurend – zonder hiërarchische verhoudingen – in met elkaar in contact te staan), het intermenselijke interactie in hoog tempo.
• een nieuwe generatie die met internet is opgegroeid (de Millenials) komt op de arbeidsmarkt:  voor deze jongeren vloeien virtuele en fysieke ‘werkelijke’ in elkaar over; hun leer- en besluitvormingsprocessen zijn anders dan die van vorige generaties (jongeren blijken beslissingen in hoge mate op intuïtie te nemen; de eerste emotie is doorslaggevend). Zij hebben andere wensen en behoeften, andere ervaringen van ‘zich verbonden voelen’ en andere vormen van zich ‘verenigingen’,

Wat betekent dit alles voor het begrip ‘zich verenigen’, het begrip ‘vereniging’ en het begrip ‘lid’ en de toekomst van verenigingen? Het lijkt niet onredelijk om te stellen dat verenigingen er rekening mee moeten houden dat het huidige model van de geïnstitutionaliseerde vereniging zoals wij dat kennen, mogelijk in toekomst niet meer aansluit bij de behoefte van nieuwe generaties; directeur Paul Schnabel van het SCP noteerde in 2004 al over burgerparticipatie: ‘de betrokkenheid bij de organisatie is vaak ad-hoc en incidenteel, of alleen financieel en soms geheel virtueel’. Inmiddels zien we dat verenigingen steeds meer het karakter van netwerken krijgen en vormen leden van verenigingen – buiten de officiële verenigingskanalen om – via social media als Linkedin weer mini-netwerken rond een thema. Daar hebben verenigingen geen controle op, maar het biedt wel een kijkje in wat leden echt bezig houdt.

Wat ondanks alle veranderingen blijft, is de behoefte van mensen om zich te verenigen (om een  doel te bereiken). In Nederland lijkt het ledenverlies – zo meldt Van Spaendonck brancheadvies na de 1^e branchemonitor – bij brancheverenigingen mee te vallen. Bij beroepsverenigingen is sprake van ledenwinst. Politieke partijen laten over het geheel genomen, net als verenigingen, een gestage teruggang zien.

Als mensen geraakt worden vinden ze – zo blijkt – zelf vormen om zich te verenigen. Zijn de contouren van de ‘vereniging van de toekomst’ al zichtbaar in de protest- en activistische online bewegingen, die we die in de afgelopen jaren snel hebben zien groeien? Het succes er van is soms indrukwekkend: Avaaz.org weet binnen 5 jaar meer dan tien en half miljoen leden aan zich te binden. De impact van de, door social media gedreven,  protestbewegingen was in 2011 zo groot dat TIME magazine besloot ‘THE PROTESTER’ tot ‘persoon’ van het jaar te kiezen.

Is het verstandig om ‘de Vereniging van de Toekomst’ te willen bedenken zonder de leden daar nadrukkelijk in te betrekken? Het verleden heeft uitgewezen dat denken voor leden geen vruchtbare weg is. Het is goed om ogen en oren open houden en te proberen om (potentiële) leden in al hun kleuren en variaties te verstaan. Het is ook goed om alle, zich voordoende, vormen van ‘zich verenigen’ in het oog te houden. Want mogelijk werpen die een schaduw vooruit van de contouren van de Vereniging van de Toekomst. Die wordt niet bedacht. Die ontwikkelt zich. Niet morgen. Nu. En als de trends in de interactie ‘maatschappelijke omgeving – zich verenigen’ richtinggevend zijn, is het denkbaar dat de relatie tussen leden en verenigingen in toenemende mate zal worden gekenmerkt door een tijdelijke, thematische & virtuele verbondenheid die in veelvoud aan vormen gestalte kan krijgen.

CONCLUSIE

De omgeving waarin verenigingen opereren beïnvloedt de mensen die lid worden van een vereniging.  Verenigingen zullen zich – om de band met leden niet te verliezen – terdege bewust moeten zijn van de veranderingen in de omgeving en daar – als dat in het belang is van de mensen die de vereniging vormen – op in moeten spelen.

Denken vanuit perspectief van (potentiële) leden is noodzaak. Verenigingen kunnen geen betekenisvolle relatie aangaan en onderhouden als ze hun leden niet begrijpen en de behoeften en wensen van leden niet kennen. Ze zullen in de toekomst meer dan ooit moeten investeren in voortdurend contact met leden en rekening te houden met hun uiteenlopende wensen en behoeften.

Om dicht bij huis te beginnen: degenen die in de neergang van het Nederlandse verenigingsleven een bedreiging van de democratie, of – zoals hoogleraar James Kennedy – de kwaliteit van de civil society zien, zullen in de ontwikkelingen bij het CDA wellicht de gevreesde teloorgang herkennen. Afgelopen zaterdag 29 oktober, hield het CDA een congres dat zou moeten gaan over het hervinden van de weg naar boven. In plaats daarvan ging het eigenlijk maar over één onderwerp: Mauro. Hoe de bestuurders ook bleven herhalen dat een besluit tot uitzetting in lijn was met ‘staande beleid’ en probeerden om de onvrede met argumenten te bestrijden; de achterban liet zich maar door één ding leiden: emotie. Het was voor veel CDA’ers onbestaanbaar om een besluit te steunen dat tegen elk gevoel van rechtvaardigheid indruist. Dat gevoel en emotie sterke drijvende krachten zijn, werd een dag later duidelijk: uit een peiling bleek dat de partij op een historisch dieptepunt van 11 zetels terecht zou komen als er nu verkiezingen zouden worden gehouden.

Maar van het thuisfront is er ook bemoedigend nieuws. Een van de kleinere vakbonden van FNV Bondgenoten, de Vakbond van Schoonmakers, slaagt er opmerkelijk genoeg in – zo las ik in een artikel van Marike Stellinga in het NRC Handelsblad van 25 oktober 20011 – om te groeien. In een verklaring voor deze tegendraadse ontwikkeling wordt gewezen op de veranderingen die onder leiding van de bestuurders Mari Martens en Ron Meyer zijn doorgevoerd: de bond heeft een ‘schoonmaakparlement’ geïntroduceerd waarin 75 gekozen schoonmakers (de ‘parlementariërs’) zitten. Doel van deze lijn: (a) een vakbond vormen die dicht bij de leden staat en (b) een bond zijn, waarin de leden het heft in eigen hand nemen. Volgens Meyer ‘moet de vakbond weer een school van de democratie worden’.  Marike Stellinga doet in haar artikel verslag van een bijeenkomst van ‘het parlement van schoonmakers’ waar een president wordt gekozen (die mee mag onderhandelen over de CAO) en noteert: ‘De bezoeker kan onmogelijk stoïcijns blijven onder het gevoel van opwinding en enthousiasme dat in de zaal hangt’.

Wij hebben de stelling, dat organisaties met leden in het denken over de aantrekkelijkheid van de organisatie, de rol van gevoel en emotie als dimensie moeten (h)erkennen, al vaker geponeerd. Als er wordt nagedacht over wegen om de vitaliteit van verenigingen te herwinnen, kan de Vakbond voor Schoonmakers inspireren. De bond slaagt er in om, behalve het hoofd, ook het hart te raken en genereert daarmee steun en enthousiasme. Het CDA slaagt er wel in het hart te raken, maar dan op een andere manier dan bestuurders voor ogen stond. Uit de concrete stappen die de vakbond heeft gezet – de introductie van een parlement en een president met onderhandelingsmacht – blijkt dat bestuurders weten wat er leeft bij leden en dat zij weten hoe zij daarop in moeten spelen. Door de afstand tussen bestuur en leden te verkleinen appelleert de bond aan gevoelens van zelfrespect en aan het verlangen om daadwerkelijk invloed uit te kunnen oefenen. De bond slaagt er in de mens achter het lid aan te spreken. Met succes. Bondsbestuurder Meyer licht toe dat de bond nu 15.000 leden telt en een jonge club is, ‘geen vergrijsde bende’. De gemiddelde leeftijd van het schoonmaakteam bij de bond is 28 jaar. ‘Hier wordt’ aldus Meyer ‘de toekomstige vakbond uitgevonden’. De bond laat zien hoe er intelligent kan worden ingespeeld op gevoelens. Het CDA lijkt ongewild te illustreren wat er gebeurt als er onvoldoende rekening wordt gehouden met de gevoelens van de leden. Dat 85% van het CDA-electoraat zich, een dag na het congres, uitspreekt tegen het standpunt dat door het partijbestuur en fractie wordt verdedigd, duidt op een – althans bij dit onderwerp – grote afstand tussen partijtop en electoraat.

Nationaal en internationaal zijn er meer opvallende ontwikkelingen. Degenen die de ongerustheid over de afkalving van het Nederlandse verenigingsleven pareren met de mantra dat ‘mensen in Nederland zich altijd zullen blijven verenigen’ krijgen deels gelijk. Mensen blijken inderdaad nog steeds bereid zich te verenigen. Ook Nederlandse mensen. Maar dan vooral anders: in nieuwe kaders en met nieuwe spelregels, op een wijze die tegemoet komt aan de behoefte om direct – zonder tussenkomst van iets of iemand die zich als vertegenwoordiger opwerpt – de stem te laten horen. Zij organiseren zich in lokale en wereldwijde online gemeenschappen.

Op dinsdag 11 oktober 2011 meldde Ricken Patel, oprichter van de internationale beweging Avaaz.org, onder dankzegging aan elk lid van deze gemeenschap: Just a few hours ago, our community reached 10 million people! ( zie voor meer informatie over de geschiedenis van deze organisatie artikelen in in the Guardian, the Economist en de the Times). Daarmee is Avaaz de grootste globale online community in de geschiedenis.

Dat de beweging er in amper vijf jaar tijd in is geslaagd om zoveel leden (from every nation, every walk of life) aan zich te binden, zegt wel iets over de aantrekkingskracht van de democratische missie waarop de beweging gegrondvest is: ‘burgers uit alle landen samenbrengen om de kloof te dichten tussen de wereld die we hebben en de wereld die we wensen’. Kennelijk raakt deze boodschap een gevoelige snaar, want nog dagelijks sluiten mensen uit alle werelddelen zich aan. In de woorden van Avaaz doen zij dat : hopeful, and serious about creating the world we all dream of.

Dichter bij huis – zelfs op loopafstand – deed zich een kleiner, maar in intentie vergelijkbaar fenomeen voor, toen – in navolging van voorbeelden in New York en andere Amerikaanse steden – de ‘Occupy Amsterdam’ beweging het Beursplein bezette. Ondanks het, in de pers breed uitgemeten, ontbreken van heldere doelstellingen, blijkt er ‘iets’ te zijn dat een gestaag groeiende globale beweging van activisten zoveel kracht geeft, dat ze bereid zijn om alle – soms regelrecht barre – weersomstandigheden te doorstaan. Tot op heden. Wat is dat ‘iets’ dat deze mensen bindt? Wat drijft ze, om zich op deze manier te manifesteren?

Omdat de geschiedenis zich toch onder mijn neus ontvouwde, besloot ik op onderzoek uit te gaan en vond Rob van het mediateam van ‘Occupy Amsterdam’ bereid om de achtergronden toe te lichten. Een week na het begin van de actie vertelde hij volgende (zie interview: 7 minuten).

Dalende ledenaantallen, een vergrijzend ledenbestand, geringe bereidheid om te participeren: het zijn inmiddels veel besproken onderwerpen in bestuurskamers. Veel verenigingen weten dat er iets moet gebeuren, maar de sleutel voor het behoud van leden of het aantrekken van nieuwe leden is (nog) niet gevonden. Vooralsnog gebeurt er weinig, of wordt de onrust bezworen met mantra’s als ‘Nederlanders zullen zich altijd blijven verenigen’. Dat mag zo zijn, maar ook als dat waar blijkt, dan nog is het de vraag of geïnstitutionaliseerde verenigingen daarvan de vruchten zullen plukken. En of zij bij ongewijzigd functioneren, ook in de toekomst voldoende aantrekkingskracht houden om (potentiële) leden aan zich te binden.

De vraag is of het erg is dat vertrouwde ledenverenigingen verdwijnen. Kritische beschouwers zetten – onder verwijzing naar de organisatiegraad, geringe zichtbaarheid en activiteit – al langer vraagtekens bij de legitimiteit en representativiteit van vertegenwoordigende verenigingen. Is het niet beter – zo redenen zij – om een eventuele afnemende rol en betekenis van verenigingen in het maatschappelijk bestel te accepteren als een natuurverschijnsel? Onder het motto: tijden veranderen, de rol van verenigingen verandert mee. Misschien ontstaan er nieuwe vormen van georganiseerde verbanden, die meer zijn toegesneden op de wensen en behoeften van de digitale mens. En nemen die de rol en functie van de vertrouwde verenigingen over?

In Nederland (verenigingsland bij uitstek) lijkt het er consensus te bestaan over nut en noodzaak van een professioneel georganiseerd verenigingsleven. En wordt de teruggang er van als bedreigend ervaren. James Kennedy (hoogleraar ‘geschiedenis van Nederland sinds de Middeleeuwen’ aan de UvA) ging in zijn oratie, die hij uitsprak bij het aanvaarden van het hoogleraarschap, in op het afkalven van het verenigingsleven en op de vraag of lossere verbanden beter zijn. Hij stelt dat verenigingen (de band met) hun achterban verliezen, leden minder dan voorheen participeren en steeds minder burgers zich verbonden voelen met – en vertegenwoordigd door – verenigingen. Deze ontwikkeling ziet hij als een bedreiging voor de kwalitatief hoge Nederlandse civil society (die sociale cohesie en maatschappelijk vertrouwen stimuleert) en daarmee als bedreiging voor een goed functionerende democratie. Hij betwijfelt of de lossere, decentrale verbanden, die burgers steeds meer kiezen ‘voldoende robuust zijn om een waardevolle bijdrage te leveren aan de politiek en aan de samenleving’.

http://www.socialevraagstukken.nl/site/2011/05/03/hoe-moet-het-in-dit-land-zonder-verenigingen/

-        deze voorbeelden illustreren de invloed en reikwijdte van de kracht die door emotie en gevoelens wordt opgeroepen.

-        om ledengroei te realiseren zullen verenigingen zich op jongeren moeten richten. Uit onderzoek blijkt dat jonge mensen bij het nemen van – ook levensbepalende – beslissingen, in toenemende mate vertrouwen op intuïtie. De onderbuik wint het van het verstand.

-        wie het nieuws volgt ziet ook in het Nederlandse verenigingsland geregeld voorbeelden van zaken waarin ratio en emotie om voorrang strijden. In het ‘Congres van de Eeuw’ van het CDA in oktober vorig jaar, mochten leden zich uitspreken over het regeerakkoord tussen VVD en CDA met gedoogpartner PVV. Zelden zijn hoog oplopende emoties zo indringend in beeld gebracht. In de voetbalwereld zegt de Feyenoord Supporters Vereniging het vertrouwen in de clubleiding op omdat ‘in de organisatie aantoonbaar het echte Feyenoord-gevoel ontbreekt’. De bestuursperikelen van Ajax laten zich volgen als een soap, met Johan Cruijff in de hoofdrol. ‘Ach.. voetbal’ zult u zeggen. Maar wat te denken van Peter Paul de Vries – toch vooral bekend als boegbeeld en helder analyserend directeur van de Vereniging van Effecten Bezitters – die in het tv programma Knevel en Van den Brink uitlegt waarom zijn investeringsmaatschappij  Value 8 overweegt een meerderheidsbelang in voetbalclub Standard Luik te verwerven. En even later de vraag van de Belgische politicus Rik Torf – die ook aan tafel zit –  of er bij die overweging ook een begin van emotie is –  Torf: “Standard Luik barst van de emotie”), bevestigend beantwoordt.

-        het verenigingsleven kan zich niet onttrekken aan sociaal maatschappelijke ontwikkelingen. De wereld waarin verenigingen opereren verandert in hoog tempo. Groei van technologische mogelijkheden, digitalisering, globalisering en individualisering zijn sleutelbegrippen. De komst van internet, sociale media, het wegvallen van grenzen en het meer centraal stellen van de mens als zelfstandige entiteit, veranderen de manier waarop (jongere) mensen in het leven staan en de relatie die mensen tot elkaar, en tot georganiseerde sociale verbanden als verenigingen en instituties, hebben. Mensen lijken steeds minder geneigd om zich voor langere tijd te committeren aan een vereniging. De aantrekkingskracht en invloed van tijdelijke los-vaste, niet verplichtende georganiseerde (online) initiatieven en verbanden groeit.

Uit het succes van een  online belangenorganisatie als Avaaz.org (die binnen de kortste keren wereldwijd honderden duizenden aan zich te binden) blijkt dat social media een middel is om grote groepen mensen op vrijwillige basis, snel, effectief en zonder noemenswaardige structuur te organiseren. Zo effectief, dat autoriteiten in Londen en in Amerikaanse steden – waar het verschijnsel van de criminele flash mob is opgedoken – serieus overwegen om het gebruik van bijvoorbeeld Twitter en Blackberry aan banden te leggen, of te verbieden.

-        lid worden van een vereniging is geen uitkomst van een proces dat alleen rationele wetten volgt. Naast rationele overwegingen, speelt ook gevoel een rol. Het lidmaatschap van een vereniging heeft een rationele en een irrationele – emotionele, gevoelsmatige – component (verenigingen die dat begrepen hebben, streven er nu al naar om een love brand te worden en welke bestuurder zou dat niet willen; een vereniging die het ‘ Zwitserleven gevoel’ oproept?). Behalve dat het lidmaatschap tot voordeel strekt, moet het ook ‘gewoon goed voelen’. Een vereniging moet appelleren aan persoonlijke overtuigingen, passies en aansluiten bij eigen keuze van ‘in het leven’ staan. Zoals een Feyenoorder weet dat het ‘Feyenoord gevoel’ iets anders is dan het ‘Ajax gevoel’, kiezen mensen ook vaak voor het lidmaatschap van een politieke partij “omdat het goed voelt.”

Gevoel en emotie zijn dimensies van lidmaatschap waar verenigingen niet om heen kunnen, maar die ze – omdat ze ongrijpbaar en niet meetbaar zijn – het liefst onbesproken laten bij het maken van beleidsplannen.

Uit vele voorbeelden blijkt dat de invloed van gevoelens en emoties op ‘rationele’ gebieden als economie en bedrijfsvoering onmiskenbaar en aanzienlijk is. De Brent Spar affaire uit 1995 en de gevolgen daarvan op het imago van SHELL (en later op de reputatie van Greenpeace) is inmiddels een schoolvoorbeeld van een zaak waarbij zakelijke afwegingen het aflegden tegen emotie. Maar er zijn er meer. Een van de meest indrukwekkende voorbeelden daarvan is wat mij betreft het Wunder von Bern.

Voor mensen die niets van dit wonder weten: op 4 juli 1954 vond in Bern de titelstrijd van het wereldkampioenschap voetballen plaats. Op die dag verslaat het Duitse nationale voetbalelftal – geheel tegen de verwachting in – de Hongaren en wordt wereldkampioen. Dit onverwachte succes brengt in het naoorlogse Duitsland zo’n golf van enthousiasme te weeg, dat het verdwenen zelfrespect opleeft en de stemming in het land omslaat van gedeprimeerde gelatenheid naar optimisme en geloof in eigen kracht. Voor het eerst sinds de verloren tweede wereldoorlog ontstaat er in Duitsland weer zoiets als een ‘wij-gevoel’ en een begin van nationale trots. De invloed van deze overwinning is zo groot dat historici deze datum koppelen aan ‘de échte geboorte’ van de Bondsrepubliek Duitsland en het begin van het Duitse Wirtschaftswunder .

Om terug te keren naar meer recente gebeurtenissen, een greep uit het nieuws in NRC Handelsblad van 17 juni van dit jaar: de 85-jarige CDA-coryfee Hanny van Leeuwen kondigt aan dat zij uit het partijbestuur wil stappen omdat zij ‘kwaad is op partij’; hoofdambtenaar Annemieke Nijhof van VWS zegt in een interview met Kees Versteegh als toelichting op haar besluit om op te stappen ‘Nee, ik maak mijn afweging als mens. Die hangt bij mij samen met een onderstroom, met m’n onderbuik zo u wilt, want die heb ik ook’; de Britse modeontwerper Paul Smith verklaart het geheim van zijn succes met: ‘intuïtie en zuinigheid’ en ‘de winkels moeten het gevoel van de stad weergeven’.

De conclusie lijkt onontkoombaar: onzakelijk geachte componenten als emotie en gevoel spelen op individueel en collectief niveau een belangrijke rol in het denken en gedrag van mensen en hebben – in potentie grote – invloed op terreinen waar ratio en objectiviteit geacht worden te heersen, zoals in het zaken-, en bedrijfsleven.